Verslaving en detentie gaan opvallend vaak hand in hand. Het aantal mensen in detentie met een verslaving is schrikbarend hoog. Schattingen lopen uiteen, maar een aanzienlijk deel van de gedetineerden kampt met een middelenprobleem. En dat roept vragen op.

Zijn mensen verslaafd omdat ze crimineel zijn geworden? Of crimineel omdat ze verslaafd zijn geraakt?

Het klassieke kip-en-ei-verhaal. Feit is dat verslaving mensen vaak de criminaliteit in duwt. Omdat drugs geld kosten. Omdat mensen verkeerde keuzes maken onder invloed. En omdat verslaving je in kringen brengt waar je liever niet had willen zijn. Zoals Tamar, verslaafde in herstel, vertelt in mijn documentaire Waarom stopt ie niet gewoon?: “Toen ik 23 was raakte ik dakloos en kwam ik terecht in een milieu waar hele nare, enge dingen gebeurden”.

Verslaving maakt mensen kwetsbaar. En die kwetsbaarheid wordt keihard uitgebuit in de onderwereld. Dealers laten je eerst proeven, en voor je het weet, zit je vast. Vast in een afhankelijkheid die verder gaat dan alleen de drugs. Vast in een wereld waar schulden, dreigementen en geweld aan de orde van de dag zijn. En soms ook letterlijk: vast achter tralies. Martin, de persoon die aanleiding was om mijn film ‘Waarom stopt ie niet gewoon?’ te maken, werd helaas ook de criminaliteit in gezogen. Dat is hem behoorlijk duur komen te staan.

Detentie: oplossing of verergering?

De logische reactie van de samenleving is: iemand pleegt een misdrijf, dus die moet de cel in. Maar helpt dat? Of stapelen de problemen zich alleen maar op?

Iemand die een verslaving heeft en die in detentie belandt, komt niet per se beter naar buiten. Afkicken in de gevangenis klinkt misschien als een logische kans, maar de praktijk is weerbarstig. Behandeling is niet altijd beschikbaar, en de stress van detentie kan juist de drang naar verdoving vergroten. Bovendien wacht buiten de poort vaak weer dezelfde ellende. Dezelfde schulden. Dezelfde slechte vrienden. Dezelfde verleiding.

Het stigma als extra straf bovenop detentie

En dan is er nog het stigma. Mensen met een verslaving worden vaak als ‘eigen schuld, dikke bult’-gevallen gezien. En gedetineerden? Die hebben hun kans verspeeld, toch? Twee keer pech hebben betekent vaak ook twee keer zo weinig kansen. Werk vinden is lastig. Wonen? Succes met een strafblad. En hulp vragen? Vergeet het maar, want de wereld vindt toch dat je het zelf hebt verpest.

Dat is niet alleen pijnlijk, maar ook contraproductief. Want als we echt willen dat mensen uit de criminaliteit en verslaving stappen, moeten we ze niet (alleen) een celstraf geven, maar ook een uitweg.

Wat kunnen we doen?

Een genuanceerder gesprek voeren, bijvoorbeeld. Over waarom mensen verslaafd raken. Over hoe criminaliteit soms eerder een gevolg is dan een keuze. Over hoe we detentie kunnen inzetten als een moment van herstel, in plaats van alleen een pauzeknop voor problemen die daarna gewoon doorgaan.

Mijn documentaire Waarom stopt ie niet gewoon? laat zien hoe complex verslaving is. Frans Douw was jarenlang gevangenisdirecteur en kwam daar veel met mensen met een verslaving in aanraking. “Ze kunnnen vervelend zijn, ze kunnen verslaafd zijn” zegt hij in de documentaire, “Maar het zijn wel onze mensen. We zijn er samen verantwoordelijk voor dat mensen niet uitgestoten worden”. Hij benadrukt het belang van een open gesprek. Want oplossingen beginnen met begrip. En begrip begint met luisteren.

Laten we dus minder oordelen en meer vragen stellen. Zoals: Wat heb jij nodig om niet in een verslaving vast te komen zitten?

Wil je in jouw organisatie waar je met forensische zorg en/of verslaafde mensen in aanraking komt, hierover verder praten? Mijn documentaire ‘Waarom stopt ie niet gewoon?’ vormt een uitstekend startpunt voor een gesprek.