Dit opiniestuk n.a.v. een vapeverbod, werd gepubliceerd in het Parool op 16 december 2024.

Het bord ‘Verboden te roken’ op het hek van de school van Tamar in Almere weerhield haar er niet van om op haar 14de haar eerste joint te roken. Rond haar 20ste was ze zwaar verslaafd aan drugs en alcohol, raakte ze dakloos en belandde ze in criminele kringen.

Hoewel gelukkig niet elke tiener zover komt, is het middelengebruik onder jongeren verontrustend gestegen, met schadelijke gevolgen. Ze bingedrinken, roken, experimenteren met drugs, gamen, scrollen en gokken. En ze vapen zich letterlijk het ziekenhuis in, zo lazen we vorige week nog in Het Parool.

Middelbare scholen willen voorkomen dat een verslaving op hun schoolplein begint en treffen maatregelen als een verbod op middelen, soms gecombineerd met een waarschuwend lesprogramma. Dat is goedbedoeld, beste directeur, maar denk je echt dat je met deze maatregelen een verslaving kunt tegengaan?

Mijn antwoord is: nee. Zolang je zelf niet genoeg begrijpt wat een verslaving is, blijven dit soort acties oppervlakkig en mis je de kern van het probleem: het mentale welzijn van jongeren.

Onvoldoende liefdevolle aandacht

“Ik voelde me leeg, had het thuis niet leuk. Die joint was mijn oplossing om even mijn problemen te vergeten,” zegt Tamar, die inmiddels acht jaar clean is en nu zelf docent verslavingskunde is.

Tijdens het maken van een documentaire leerde ik dat verslaving voortkomt uit de behoefte om pijn te verdoven. Deskundigen wezen me erop dat trauma, onvoldoende liefdevolle aandacht, een negatief zelfbeeld, genen of mentale problemen vaak een rol spelen

Onderzoek van het RIVM, Trimbos en het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) laat zien dat veel jongeren kampen met piekeren, angst, eenzaamheid en verveling. Ze weten dat goed te verbergen, dus de signalen merk je als docent vaak niet op. Dat terwijl juist die problemen, gecombineerd met groepsdruk, aan de basis kunnen liggen van middelengebruik.

Vapeverbod en vapen met een hesje aan

Ik begrijp heel goed, beste directeur, beste docent, dat je jongeren wilt beschermen tegen middelengebruik. Maar door een vapeverbod, het simpelweg te verbieden, verschuif je het probleem. Jongeren gaan net zo makkelijk op zoek naar andere middelen of andere plekken om te gebruiken.

Zo blijkt uit het Grote Uitgaansonderzoek 2023 dat na het verbod op lachgas het gebruik van xtc, cocaïne en 3mmc toenam. Verbieden kan, mits weldoordacht, deel uitmaken van de aanpak, maar is geen oplossing. Ga je eerst verdiepen in wat een verslaving is en bepaal dán je beleid.

Wanneer je meer over verslaving weet, zul je ontdekken hoe de ziekte werkt. Een ziekte voorkom je niet door een vapeverbod of door vapende leerlingen een hesje aan te trekken, zoals een school in Den Helder onlangs deed. Met zo’n maatregel suggereer je eigenlijk dat het middel de schuld is en dat de leerling een onverantwoordelijke jongere is.

Zo’n aanpak kan leiden tot sociale uitsluiting of verzet, wat het mentale welzijn juist verder schaadt. Als je meer inzicht hebt in hoe verslaving ontstaat, kun je dit soort ineffectieve maatregelen voorkomen.

Onderzoek je vooroordelen

Tamar zei over haar herstel: “Ik leerde mijn leegte vullen met gezonde dingen in plaats van drugs.” Mijn gesprekken met haar en andere mensen die in herstel van verslaving zijn, leerden me dat jongeren vooral steun nodig hebben om mentaal weerbaarder te worden. Niet afschrikkende campagnes.

Om écht het gesprek aan te gaan over middelengebruik en mentale gezondheid moet je als docent dus eerst begrijpen wat middelen doen, hoe verslaving ontstaat en wat iemand drijft.

Kijk eens naar je eigen vooroordelen. Zie je verslaafde jongeren als ‘losers’, ‘lastpakken’ of ‘meelopers’? Kijk verder dan hun gedrag en probeer de onderliggende problemen te zien. Vraag je af welke leegte ze proberen te vullen en welk trauma ze mogelijk meedragen. Stel simpelweg de vraag: hoe gaat het echt met je?

Mijn oproep: ga binnen je team het gesprek aan over deze vragen en reflecteer op jezelf. Begrip van verslaving is geen wondermiddel, maar wel een cruciale stap om jongeren echt te helpen.

In gesprek over verslaving met jongeren of professionals? Mijn documentaire ‘Waarom stopt ie niet gewoon?’ is een goede gespreksstarter.

Wil je ook een Opiniestuk schrijven? Lees hier mijn tips!