Na het maken van mijn documentaire ‘Waarom stopt ie niet gewoon?’ had ik niet de illusie dat ik het onderwerp Verslaving al van alle kanten bekeken had.
Het was dan ook inspirerend om gisteren bij de filosofische avond in Den Haag van docent filosofie Yoram Stein te horen dat denkers door de eeuwen heen al, bewust of onbewust, over de verslaafde mens hebben nagedacht. Ongehinderd door allerlei wetenschappelijke kennis van vandaag, lieten onder andere Plato en Arestoteles er hun licht op schijnen. Dat bracht verhelderende invalshoeken die Stein beschrijft in zijn boek ‘Afkicken met Spinoza’. En met name die filosoof brengt hem tot inzichten die hij verder wil brengen.

Ik ben vrij dus ik wil chips

Stein begon met zijn definitie van verslaving:

“Een manier van denken, handelen en voelen die we blijven herhalen. Ook wanneer we bij nader inzien zouden erkennen dat we er beter mee kunnen stoppen”.


In onze maatschappij is verslaving het grootste maatschappelijke probleem van onze tijd, zo stelt hij. En dan heeft hij het niet alleen over drank, drugs en gokken. Maar ook over voeding, scrollen op de smartphone en zelfs onze negatieve gedachten zijn verslavend.

In ons hoofd hebben we tegenstrijdige gedachten die tegelijk waar zijn, zo leerde ik. Ik kan bijvoorbeeld tegelijk denken:

• Ik wil nu chips
• Ik wil geen chips (willen)

De kans is groot dat ik even later zit te knagen. Maar omdat ik mezelf ken, haal ik die chips alleen in het weekend in huis. 
Een XL-zak die op zaterdagavond al leeg is, want de fabrikant kent mij ook en speelt in op mijn verslaving met de ingrediënten zout en vet en de krakende sensatie die ik moeilijk kan weerstaan. (Pavlov doet zijn werk nu).

Het tegenovergestelde van Verslaving is Vrijheid, concludeert Stein.

Met de woorden van Spinoza: “Als we denken dat we vrij zijn, zijn we onvrij. Als we beseffen dat we onvrij zijn, kunnen we vrij worden.”
Ik kan denken dat ik vrij ben omdat ik zelf wel bepaal of ik wel of geen chips eet. Maar ik besef me inmiddels dat mijn keuzevrijheid het aflegt tegen de lichamelijke verslaving.

Het tegenovergestelde van Verslaving is Vrijheid door Verbinding

Om te beseffen dat we onvrij zijn, hebben we anderen nodig.
Zo schreef Spinoza:
“Een mens alleen is zwak en een speelbal van passies. Echte kracht ontstaat pas wanneer we ons verenigen met gelijken.”

En hier hoor ik eigenlijk die andere spreuk terug, zoals verslavingsdeskundige Tamar in mijn docu zegt:

Het tegenovergestelde van Verslaving is Verbinding

We kunnen het niet alleen. Hoe meer we van elkaar vervreemden en ons isoleren, des te machtelozer we worden.
Die twee uitspraken combinerend maak ik ervan:

Het tegenovergestelde van Verslaving is Vrijheid door Verbinding.

Pijnlijk geconfronteerd met het stigma

Om die verbinding te kunnen vinden is het, vind ik, belangrijk om het stigma op Verslaving weg te nemen.

Iemand in het publiek stelde gisteren een vraag die bij me is blijven hangen. 


“Je zegt dat we in feite allemaal gevoelig zijn voor verslaving. Maar ik vind dat een vervelend woord. Kunnen we dat niet anders noemen?”

Het is confronterend als zo’n woord dat ons een gevoel van afkeer geeft, ook op onszelf van toepassing lijkt te zijn. 
Maar hoe kunnen we de ander minder veroordelen als we onze eigen verslavingen niet onder ogen durven te zien?

Filosofische gesprekken over het goede leven

Het was mooi om te zien hoe Stein erin slaagde om een zaal vol mensen aan het denken te zetten over hoe verslaafd of vrij zij zelf eigenlijk zijn. Ongetwijfeld praatten zij er thuis nog even over verder. Met een wijntje erbij misschien.

Stein roept op tot het vaker organiseren van filosofische gesprekken, voor jong en oud. Waarin mensen met elkaar delen wat zij verstaan onder ‘een goed leven van een vrij mens’ en zo vrijheid vinden. 

Ik vind het een goed idee.
‘Waarom stopt ie niet gewoon?’ vormt een goed startpunt voor zo’n filosofisch gesprek. En tegelijk helpt het om dat stigma een stukje kleiner te maken. Vrij van schaamte.

De docu ‘Waarom stopt ie niet gewoon?’ is sinds twee weken in zijn geheel te zien via YouTube en sindsdien al bijna 700 keer bekeken. Klik hier voor de link en om er meer over te lezen.